Тәуелсіз экономист Руслан Сұлтанов Jibek Joly радиосындағы «В Контексте» ток-шоуында теңге бағамына әсер ететін негізгі факторлар мен наурыз айына арналған ұлттық валюта бағамының болжамы туралы айтты. Сарапшының айтуынша, теңге бағамына қазір үш негізгі фактор әсер етеді: елге валютаның түсуі, әлемде доллардың әлсіреуі және бюджетке түсетін салықтар.
— Елге валютаның келуі, ең алдымен, Ұлттық қордың жұмысына байланысты. Бюджетті толықтыру үшін мемлекет доллар сатады, ал осы валюталық түсім айырбасталып, бюджетке жіберіледі, — деді сарапшы.
Сарапшы Ұлттық банктің деректеріне сүйене отырып, қаңтар айында валюта айырбастау көлемі шамамен 350 млн доллар болғанын, ал ақпан айында бұл көрсеткіш 350–450 млн доллар аралығында болуы мүмкін екенін айтты. Тағы бір маңызды фактор — доллардың негізгі әлемдік валюталарға қатысты әлсіреуі. Геосаяси оқиғалар мен турбуленттік капиталды қорғаныс активтері — алтын мен күміс сияқты бағалы металдарға бағыттауға ықпал етеді. Сонымен қатар, АҚШ президенті Дональд Трамптың мәлімдемелері де доллар бағамына әсер етеді.
— Бір сөзбен айтқанда, бұл әсер өткен жылдан бері байқалып келеді. АҚШ жүйесіне деген сенім тұрғысынан қандай процестер жүріп жатқанын көруге болады. Өтініштерге нақты шешімдер қабылданып, жарлықтар енгізілді. Әр мәлімдеменің өз салдары болды. Соның нәтижесінде халықаралық резервтердегі АҚШ долларының үлесі азая бастады, — деді Руслан Сұлтанов.
Сарапшының айтуынша, инвесторлар мемлекеттік облигацияларға ақша салады, өйткені олар жақсы табыс әкеледі. Бағалы қағаздар теңгемен сатып алынғандықтан, инвесторлар шетел валютасын айырбастайды, бұл нарықта қосымша ұсыныс тудырады. Сонымен бірге, салық кезеңі де теңге бағамына әсер етеді. Ірі компаниялар салық төлеу үшін валютаны айырбастайды, бұл валюта нарығына қосымша қысым жасап, теңгенің нығаюына ықпал етеді.
Неліктен теңге нығаяды және бұдан әрі не болады?
Теңге бағамы нарықтағы сұраныс пен ұсынысқа байланысты қалыптасады. Сарапшының айтуынша, Ұлттық Банк қажет болған жағдайда ғана араласып, валюталық тұрақтылықты сақтайды. Мысалы, алыпсатарлық қысым байқалған кезде бағаның күрт өсуін болдырмау үшін шаралар қолданылады.
— Естеріңізге сала кетейік, өткен шілдеде Ұлттық Банк нарыққа шамамен 125 млн доллар шығарды, бұл алыпсатарлық қысымды төмендетуге бағытталған. Жалпы, өткен жылы мұндай араласулар көп болған жоқ. Шілде-тамыз айларында теңге 520–540 теңгеге дейін көтеріліп, кейін қайта түзетілгенін көрдік. Бағам нарықтағы ақша көлеміне байланысты үнемі өзгеріп отырады, — деді сарапшы.
Бұл жерде нақты бір күнді емес, бір айдағы валюта динамикасын қарастыру маңызды. Сарапшының айтуынша, долларға сұраныстың өсуіне әсер ететін негізгі факторлардың бірі — мемлекеттік қолдау шаралары.
— Компанияларға қолжетімді қаржыландыру берілген кезде олар жабдық сатып алу немесе кәсіпорындарын жаңарту үшін доллар алады. Соның нәтижесінде долларға сұраныс артып, теңгеге қысым туындайды, — деді Руслан Сұлтанов.
Бюджетте бір доллар үшін 540 теңге бағамы көрсетілген, алайда экономист Руслан Сұлтанов бұл тек болжам екенін ескертеді.
— Бюджет толықтай теңгемен жүргізіледі: шығыс бөлігі теңгемен орындалады, салықтар да теңгемен төленеді. Курс, ең алдымен, шикізат кірістеріне әсер етеді, олардың бір бөлігі Ұлттық қорға түседі. Кейін Ұлттық қор бюджетке трансферт береді. Сондықтан мен мемлекеттік қаржыға айтарлықтай қысқа мерзімді әсер күтілмейді деп ойлаймын — қорқатын ештеңе жоқ, — деді сарапшы.
Сарапшының айтуынша, қазіргі жағдайда теңгенің нығаюы оң фактор, өйткені ол инфляцияны тежеуге көмектеседі.
— Бүгінгі күні инфляцияны тежеу — үкімет үшін де, халық үшін де бірінші міндет, — деп атап өтті Руслан Сұлтанов.
Сарапшының айтуынша, инфляция белгілі бір баяулауды көрсетіп отыр және қазіргі деңгейі шамамен 12–12,2% құрайды. Дегенмен, ұлттық валютаны нығайтудың жылдам әсері туралы айту әлі ерте.
— Қысқа мерзімде бағаның бірден төмендеуін күтпеген жөн. Нарықтағы бағаның өзгеруіне алыпсатарлық фактор да әсер етеді. Курстың кез келген ауытқуы үлкен сұранысты тудыруы мүмкін. Ең қауіптісі — дүрбелең. Мысалы, егер бүгін курс 499 теңге, ал ертең 497 теңге болса, бұл долларды шұғыл сатып алуға немесе сатуға себеп емес, — дейді экономист.
Жүргізуші Сергей Гергиль базалық мөлшерлеме төмендеген жағдайда капиталдың сыртқа кету қаупі бар ма деген сұрақ қойды. Экономистің айтуынша, мөлшерлемені төмендету тек инфляция тұрақты түрде баяулаған кезде ғана мүмкін.
— Қазір инфляция шамамен 12%. Сондықтан мөлшерлемені қайта қарау үшін ол айтарлықтай төмендеуі керек — шамамен 7–8% деңгейіне дейін. Әзірге мұндай күрт төмендеу байқалмайды. Тіпті, базалық мөлшерлеме төмендей бастаса да, бұл инфляция көрсеткіштеріне қарай, ең ерте дегенде жылдың бірінші жартысынан кейін болуы ықтимал, — деп түсіндірді ол.
Руслан Сұлтанов коммуналдық тарифтердің өсуіне енгізілген мораторий тек бірінші тоқсанда ғана күшінде болатынын еске салды. Екінші тоқсанда тарифтерді қайта қарап, көтеру мүмкіндігі бар.
— Иә, өсім белгіленген шектер аясында болады. Бірақ оны толық тоқтату мүмкін емес. Сондықтан инфляция бірден төмендейді деп күтудің қажеті жоқ. Өндірістің болжамды өсімін ескерсек, бұл үдеріс Үкіметтің бақылауында болады деп ойлаймын, — деп түйіндеді сарапшы.
Наурыз айындағы теңге бағамына тоқталған Руслан Сұлтанов доллар бағамы 490–500 теңге аралығында сақталуы мүмкін екенін айтты.
— Тәуелсіз ұлттық экономикалық зерттеулер бюросындағы әріптестерім ақпан айындағы орташа бағамды 491,4 теңге деп болжаған еді. Ал наурыз айы бойынша орташа көрсеткіш 493,8 теңге деңгейінде күтіледі, — деді сарапшы.
Экономистің айтуынша, бағалы қағаздардан түсетін табыс олардың айналым мерзіміне байланысты. Базалық мөлшерлеме көтерілгеннен кейін мемлекеттік бағалы қағаздар инвесторлар үшін тиімді бола түсті. Соның нәтижесінде олар нарыққа белсенді қатысып жатыр. Бұл — теңге бағамына әсер ететін бірнеше фактордың бірі, соның ішінде инвесторлардың бағалы қағаздармен жасайтын мәмілелері де бар.
Ақшаны қайда сақтау керек?
Экономистің айтуынша, қазіргі жағдайда жинақты қазақстандық банктердегі депозиттерге орналастыру тиімді. Өйткені бұл құрал әзірге жоғары пайыздық мөлшерлеме ұсынады. Оның бағалауынша, пайыздық мөлшерлемелерді қайта қарау 2026 жылдың бірінші жартыжылдығынан ерте болмайды, сондықтан алдағы айларда кірістілік қазіргі деңгейде сақталады.
— Қазір несие алудан бас тартқан жөн. Бөліп төлеу де — негізінен сол несие. Пайыз жоқ сияқты көрінгенімен, іс жүзінде ол тауар бағасына қосылады. Базалық мөлшерлемені көтерудің мақсаты — артық және тиімсіз шығындарды шектеу. Сондықтан қазір үнемдеп, жинақтаған дұрыс, — деп кеңес берді экономист.
Оның айтуынша, қазіргі уақытта инфляцияны төмендету және экономиканың қызып кетуіне жол бермеу басты міндет болып отыр. Жоғары инфляция кезінде халық артық қарызға белшеден бату қаупі бар, сондықтан несиелеуді қысқарту және тұтынушылық қарыздардың өсуін бәсеңдету қажет.
— Ақылға қонымды тәсіл — қаражатты депозиттерге орналастырып, тұрақсыз кезеңнің өтуін күту, — деді сарапшы.
Толық сұхбатты Jibek Joly радиосының YouTube арнасынан көруге болады.
Венера Жоламанқызы
inform.kz
