Қоғамның дамуы тек экономикалық жетістіктермен немесе технологиялық прогреспен өлшенбейді. Шын мәнінде, кез келген өркениетті қоғамның іргетасы – адамгершілік құндылықтар, әдеп пен мораль нормалары. Әдеп пен мораль адамдардың бір-бірімен қарым-қатынасын реттеп қана қоймай, қоғамда бейбітшілік пен тұрақтылықты қамтамасыз ететін қоғамдық келісімнің негізгі тірегі болып табылады.
Әдеп – адамның қоғамдағы мінез-құлқын, өзін ұстау мәдениетін айқындайтын ережелер жүйесі. Ол адамның сөзінен, іс-әрекетінен, өзгелерге деген құрметінен көрініс табады. Әдепті адам айналасындағылармен тіл табысып, қоғамдық ортада тәртіп сақтайды, өзгелердің құқығы мен намысын құрметтейді. Әдеп – адамның күнделікті өмірде өзін-өзі ұстау мәдениеті, өзгелермен қарым-қатынастағы сыйластық пен ізеттілік көрінісі. Қоғамдық келісім дегеніміз – адамдардың өзара түсіністік пен сенімге негізделген бейбіт қатар өмір сүруі. Мұндай келісім заңдармен ғана емес, ең алдымен моральдық нормалармен қамтамасыз етіледі. Заң бұзушылықты жазамен тоқтатуға болады, ал моральдық жауапкершілік адамның ар-ұятына әсер етеді. Сол себепті моральдық құндылықтары жоғары қоғамда қақтығыстар азайып, әлеуметтік әділдік нығаяды.
Ал мораль – адам санасында қалыптасқан ішкі рухани ұстанымдар жиынтығы. Мораль адамға ненің дұрыс, ненің бұрыс екенін айырып, ар-ождан арқылы әрекет етуге жол көрсетеді. Егер әдеп сыртқы мінез-құлықты реттесе, мораль сол мінез-құлықтың ішкі қозғаушы күші болып табылады. Осы екі ұғым бірін-бірі толықтырып, тұлғаның адамгершілік бейнесін қалыптастырады. Мораль – жақсылық пен жамандықты, әділдік пен әділетсіздікті айқындайтын ішкі рухани өлшем. Екеуі бір-бірімен тығыз байланысты: әдеп сыртқы әрекеттен көрінсе, мораль сол әрекеттің ішкі негізін құрайды. Осы екі ұғым қоғам мүшелерін ортақ ережелер мен құндылықтар аясында біріктіреді. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында әдеп пен мораль ерекше орын алған. «Ұят болады», «Обал болады», «Үлкенге – құрмет, кішіге – ізет» сияқты ұғымдар ұрпақ тәрбиесінің негізіне айналды. Бұл қағидалар адамдарды өз мүддесінен бұрын қоғам игілігін ойлауға, бір-біріне құрметпен қарауға үйретті. Осындай рухани мұра қоғамдық келісімді сақтаудың тиімді тетігі болды. Қазіргі жаһандану дәуірінде әдеп пен моральдың маңызы одан әрі арта түсуде. Ақпараттың көптігі мен мәдени ықпалдардың әртүрлілігі кейде адамгершілік құндылықтардың әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайда қоғамда тұрақтылықты сақтау үшін моральдық тәрбиені күшейту, жастардың бойына жауапкершілік пен сыйластықты сіңіру қажет. Отбасы, мектеп және қоғам бірлесе отырып, әдептілік пен моральды өмірлік ұстанымға айналдыруы тиіс.
Қазақ халқының рухани мәдениетінде әдеп пен мораль ұғымдары ерекше орын алады. Ата-бабамыз «Адамгершілік – асыл қасиет», «Тәртіпсіз ел болмайды, тәртіпке бағынған құл болмайды» деп, қоғамдық тәртіп пен моральдық жауапкершілікті жоғары бағалаған. Үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсету, қонақжайлық, уәдеге беріктік, ар-намысты қорғау – қазақ қоғамындағы қоғамдық келісімді сақтаудың негізгі қағидалары болды. Билер соты мен дәстүрлі құқық жүйесінде де моральдық нормалар басты орын алды. Даулы мәселелер тек заңдық тұрғыда емес, ар-ождан мен әділдік қағидалары негізінде шешілді. Бұл қоғамдағы сенім мен бірлікті нығайтты.
Қазіргі жаһандану және цифрландыру дәуірінде адамзат жаңа сынақтарға тап болуда. Ақпараттың шектен тыс көптігі, әлеуметтік желілердегі мәдениет, материалдық құндылықтардың алдыңғы орынға шығуы моральдық құндылықтардың әлсіреуіне себеп болуы мүмкін. Мұндай жағдайда әдеп пен моральды сақтау – қоғамдық келісімді қорғаудың басты жолы. Жастардың бойына адамгершілік қасиеттерді сіңіру – бүгінгі күннің маңызды міндеті. Отбасы тәрбиесі, білім беру жүйесі, бұқаралық ақпарат құралдары мен қоғамдық ұйымдар бірлесе отырып, әдептілік пен моральдық жауапкершілікті қалыптастыруы қажет. Себебі моральды тұлға ғана қоғам алдындағы өз міндетін сезініп, ортақ игілікке үлес қоса алады.
Қорытындылай келе, әдеп пен мораль – қоғамның рухани өзегі, қоғамдық келісімнің мызғымас негізі. Олар адамдарды бірлікке, әділдікке және жауапкершілікке жетелейді. Әдепті де моральды қоғамда ғана сенім мен татулық орнап, болашақ ұрпаққа берік әрі үйлесімді мемлекет қалдыру мүмкін болады. Оларсыз қоғамдық келісімнің баянды болуы мүмкін емес. Сондықтан әрбір адам өз мінез-құлқына жауапкершілікпен қарап, адамгершілік қағидаларды сақтауға ұмтылғанда ғана әділетті әрі үйлесімді қоғам қалыптасады. Сондықтан әдеп пен моральды сақтау – әрбір азаматтың ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті.
Түркістан облысы дін істері басқармасы «Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ теолог маманы Ғ.Өгембай
