Білім адамға тек ақпарат беріп қоймайды, ол – сананы тәрбиелейтін, мінезді қалыптастыратын, өмірлік ұстаным мен көзқарасқа әсер ететін құндылық. Білім алған адам айналасындағы дүниеге сын көзбен қарап, дұрыс шешім қабылдай алады. Ол өз халқының тарихын, тілін, мәдениетін түсініп, құқықтық мәдениетіне, ұлттық құндылықтарына құрметпен қарайды. Бұл – рухани дамудың белгісі.
Ғылым болса – танымның терең сатысы. Ғылыми ізденіс адамды ұсақ ойлардан арылтып, кең дүниетаным мен шынайылықты ұғынуға жетелейді. Ғылыммен айналысқан адам табиғат пен адамзаттың байланысын түсінеді, өз орнын сезінеді. Бұл – ішкі мәдениеттің, рухани биіктіктің көрсеткіші.
Білім – адамның дүниені тану жолындағы шамшырағы. Ол ақ пен қараны, шындық пен жалғанды ажыратуға, жауапкершілік пен әділдік секілді асыл қасиеттерді бойға сіңіруге көмектеседі. Ғылым арқылы адам табиғат заңдылықтарын танып қана қоймай, өз болмысына үңіледі, өмірдің мәні мен мақсатын пайымдай бастайды. Осы тұрғыдан алғанда, білім тек ақпарат жиынтығы емес, рухани тәрбиенің қуатты тетігі.
Ғылымға негізделген ойлау жүйесі – сыни көзқарас пен парасатты шешім қабылдаудың бастауы. Бұл адамды догматизм мен соқыр еліктеуден сақтайды, кез келген құбылысқа саналы түрде қарауға үйретеді. Саналы қоғамда рухани тұрақтылық орнайды, себебі білімді адам өз әрекетінің салдарын түсінеді, өзгеге зиян келтірмеуге ұмтылады. Мұндай көзқарас рухани мәдениеттің қалыптасуына негіз болады.
Рухани өсу – тек діни таныммен шектелмейтін, кең ауқымды ұғым. Ол адамгершілік, ізгілік, еңбекқорлық, отаншылдық секілді қасиеттермен тығыз байланысты. Білім беру жүйесі осы құндылықтарды ғылыммен ұштастыра алған жағдайда ғана толыққанды тұлға қалыптасады. Ұлы ойшылдардың, ғалымдардың еңбектері де ғылым мен руханияттың бір-біріне қарсы емес, керісінше, өзара толықтыратын ұғымдар екенін дәлелдейді.
Бүгінгі заманауи қоғамда ақпарат көп, алайда даналық тапшы. Сондықтан білім беру тек кәсіби дағды қалыптастырумен шектелмей, адамның рухани иммунитетін күшейтуге бағытталуы тиіс. Ғылымды ар-ожданмен, білімді тәрбие және ұлттық құндылықтармен сабақтастыру – тұрақты әрі саналы қоғам қалыптастырудың басты шарты. Ғылым мен білім беру рухани өсуге кедергі емес, керісінше, оның берік негізі. Рухани бай, білімді ұрпақ – елдің ең қымбат капиталы. Сондықтан ғылым мен білімді дамыту арқылы біз тек өркениетті қоғам ғана емес, ішкі мәдениеті жоғары, жауапкершілігі мол тұлғалар тәрбиелей аламыз.
Ғылым, білім және діни сауаттылық: амалмен бекіген рухани кемелдік.
Білім – жауапкершілік. Адам бір нәрсені білген сәттен бастап, сол білімге сай әрекет ету міндетін де өз мойнына алады. Егер білім мінезді түземесе, ойды тереңдетпесе, әділет пен адалдыққа жетелемесе, онда ол толыққанды білім бола алмайды. Сондықтан білімнің ең жоғары сатысы – оны өмірде қолдану, яғни амал ету.
Ғылым «қалай?» деген сұраққа жауап берсе, дін «қалай өмір сүру керек?» деген бағыт сілтейді. Ал білім беру осы екеуін үйлестіріп, тұлғаның ішкі мәдениетін қалыптастырады. Егер білім ғылыммен дәлелденіп, діни сауаттылықпен ар-ожданға бекітілсе, ол адам бойынан табиғи түрде көрінеді: сөзінен, әрекетінен, қоғаммен қарым-қатынасынан.
Бүгінгі таңда ең үлкен мәселе – білім мен амалдың алшақтығы. Айтылған сөз жасалмаған іске айналса, сенім әлсірейді, рухани тоқырау басталады. Ал керісінше, білгенін іске асыратын, ғылымды таным құралына, білімді өмірлік бағдарға, діни сауаттылықты рухани тірекке айналдырған адам – қоғамның ең сенімді тірегі.
Қорытындылай келе, шынайы рухани өсу – білім алу, оны ғылым арқылы терең түсіну және амалмен бекіту арқылы жүзеге асады. Білім адамды өзгертуі керек, ғылым ойды жетілдіруі керек, ал діни сауаттылық сол өзгерісті көркем мінезге айналдыруы тиіс. Осындай үйлесім ғана саналы, рухани бай әрі жауапкершілігі жоғары тұлғаны қалыптастырады.
Қайсар Мырзабай, Түркістан облысы Дін істері басқармасы «Дін мәселелерін зерттеу оратылығы» КММ теолог маманы.
