Қазақ қоғамында этносаралық татулық пен бірлік ежелден ең қастерлі құндылықтардың бірі болған. Ұлан-ғайыр далада сан түрлі ру, тайпа, кейінірек түрлі этнос өкілдері бір шаңырақ астында өмір сүрді. Осындай күрделі қоғамдық қатынастарды реттеуде дін мен дәстүр егіз ұғым ретінде қызмет атқарды. Би-шешендер дінді дау шешудің құралы емес, адамды адам ететін өлшем деп таныды.
«Дін – бөлу үшін емес, бітістіру үшін берілген,
Жүрекке қонса – елді біріктіреді,
Ақылдан асса – елді іріктіреді».
Бұл нақыл би-шешендер танымындағы діннің басты миссиясын көрсетеді. Дін – адамды ұлтына қарап емес, ар-ұятына қарап бағалауға үндейді.
Ислам, христиан, иудаизм және өзге дәстүрлі діндердің барлығы адамды мейірімге, сабырға, әділетке шақырады. Осы құндылықтар этносаралық қатынастардың негізін құрайды. Би-шешендер үшін дін – заңнан бұрынғы тәрбие, ал тәрбиесіз елде татулық болмайтынын терең түсінген.
«Заң қатал болса – ел қорқады,
Дін әділ болса – ел тазарады.
Тазалық бар жерде – татулық тұрады».
Дін арқылы қалыптасқан ішкі жауапкершілік адамдарды бір-біріне қиянат жасамауға, өзге этнос өкілін жатсынбауға тәрбиелейді.
Қазақ билері діни айырмашылықты дау көзі емес, табиғи алуандық деп қабылдаған. Олар үшін ең қауіптісі – дінсіздік емес, дінді сылтау еткен өшпенділік еді.
«Дінге бола жауласпа,
Надандыққа бола адаспа.
Құдай бір болса –Құлшылық жолы да бірін-бірі табады».
Бұл ой бүгінгі көпконфессиялы қоғам үшін де аса өзекті. Діндер арасындағы өзара құрмет пен сұхбат этносаралық татулықты сақтаудың сенімді тетігіне айналады.
Би-шешендер ел бірлігін тек сыртқы тәртіппен емес, ішкі сеніммен бекітуді көздеген. Ал ішкі сенімнің өзегі – имандылық.
«Иман әлсіресе – ынтымақ сөнеді,
Ынтымақ сөнсе – елдің шамы өшеді».
Сондықтан дін қоғамды бөлшектейтін емес, рухани тұрғыда ұйыстыратын күш ретінде танылды. Этносаралық татулықтың баянды болуы – діннің саясаттан емес, адамгершіліктен орын алуына тікелей байланысты.
Этносаралық татулықты сақтауда дін – үнсіз тәрбиеші, көрінбейтін біріктіруші күш. Би-шешендер дәстүріндегі даналықта дін ешқашан үстемдік құралы болмаған, керісінше, ар мен ұяттың таразысы болған.
«Ұлт көп болса – ел бай,
Дін әділ болса – ел жай.
Бірлікке бастаған сенім,
Елді ешқашан тоздырмай».
Осылайша, дін мен би-шешендік дүниетанымның тоғысында қалыптасқан рухани сабақтастық бүгінгі этносаралық келісімнің де берік іргетасы болып қала береді.
Қайрат Салықбаев, Түркістан облысы Дін істері басқармасы «Дін мәселелерін зерттеу оратылығы» КММ бөлім басшысы.
